Karbon ZekaMetodoloji13 Ağustos 20264 dk okuma
Kapsam 3 Emisyonları: 15 Kategori ve Hesaplama Yöntemleri
Çoğu kuruluşta toplam ayak izinin en büyük bölümü Kapsam 3'tedir ve en zor hesaplanan kısım da budur. 15 kategoriyi, her birinin hangi veriyle hesaplandığını ve faaliyet bazlı ile harcama bazlı yöntem arasındaki farkın sonuca etkisini burada bulacaksınız.
Son güncelleme: 13.08.2026 · Çerçeve: GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard.
Değer zincirindeki 15 kategori
Kapsam 3, kuruluşun değer zincirinde ortaya çıkan ve Kapsam 1 ile 2 dışında kalan tüm dolaylı emisyonlardır. GHG Protocol bunları 8 yukarı akış ve 7 aşağı akış olmak üzere 15 kategoriye ayırır. Aşağıdaki tablolarda her kategori için tipik olarak hangi verinin kullanıldığı görülüyor.
Yukarı akış (upstream)
| # | Kategori | Tipik veri |
|---|---|---|
| 1 | Satın alınan mal ve hizmetler | Malzeme miktarı (ton) veya harcama (€) |
| 2 | Sermaye malları | Yatırım tutarı veya ekipman ağırlığı |
| 3 | Yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler | Kapsam 1-2 tüketimi (WTT + iletim kaybı) |
| 4 | Yukarı akış taşıma ve dağıtım | ton·km, taşıma modu |
| 5 | Faaliyetlerde oluşan atık | Atık miktarı (ton) ve bertaraf yöntemi |
| 6 | İş seyahatleri | Uçuş km, otel gecesi |
| 7 | Çalışanların işe gidiş-gelişi | Servis km, çalışan anketi |
| 8 | Kiralanan varlıklar (yukarı akış) | Kiralanan alanın enerji tüketimi |
Aşağı akış (downstream)
| # | Kategori | Tipik veri |
|---|---|---|
| 9 | Aşağı akış taşıma ve dağıtım | ton·km, dağıtım ağı |
| 10 | Satılan ürünlerin işlenmesi | Alıcı tesisin enerji tüketimi |
| 11 | Satılan ürünlerin kullanımı | Ürünün ömür boyu enerji tüketimi |
| 12 | Satılan ürünlerin ömür sonu işlemi | Ürün ağırlığı × bertaraf yöntemi |
| 13 | Kiraya verilen varlıklar (aşağı akış) | Kiraya verilen varlığın enerjisi |
| 14 | Franchise'lar | Franchise tesislerinin Kapsam 1-2'si |
| 15 | Yatırımlar | Pay oranlı envanter veya yatırım tutarı |
Faaliyet bazlı ve harcama bazlı yöntem
Kapsam 3'te aynı kategori iki farklı yaklaşımla hesaplanabilir. Hangisinin kullanılacağı metodolojik bir karardır ve sonucu doğrudan değiştirir.
Faaliyet bazlı yöntem (DESNZ/DEFRA, IPCC) fiziksel miktarı yayımlanmış bir faktörle çarpar:
120.000 ton·km × 0,107 kgCO₂e/ton·km ÷ 1000 = 12,84 tCO₂e
Bu yöntemin doğrulanabilirliği yüksektir, doğrulayıcı kaynağa kadar inebilir. Veri yükü de yüksektir, çünkü her kalem için fiziksel miktar toplamanız gerekir. Sonucun isabeti kullanılan veriye bağlıdır. Satın alınan mal ve hizmetlerde genel faktörler (malzeme başına beşikten kapıya değerler) ortalamadır; satılan ürünlerin kullanımı, ürünün ömür boyu enerji tüketimine ilişkin varsayımları, yatırımlar ise yatırım yapılan şirketin envanter verisini gerektirir. En isabetli sonuç tedarikçiye özgü veriyle elde edilir.
Harcama bazlı yöntem (EXIOBASE / EEIO) harcama tutarını sektörel karbon yoğunluğuyla çarpar:
200.000 € × 0,35 kgCO₂e/€ ÷ 1000 = 70 tCO₂e
Verisi zaten muhasebede bulunduğu için harcama kaydı olan kategorilerde hızlı bir tarama sağlar. Buna karşılık sektör ortalamasına dayanır ve kuruluşunuzun gerçek performansını yansıtmaz. Tedarikçiniz sektör ortalamasından iki kat temiz üretim yapsa bile sonuç değişmez, belirsizlik de faaliyet bazlı yönteme göre belirgin biçimde yüksektir. Aşağı akış kategorileri (9-12, 14, 15) harcamayla ölçülemez; bunlar ve önemli kalemler faaliyet verisi veya tedarikçiye özgü veri gerektirir.
Kademeli hesaplama yaklaşımı
GHG Protocol iki yöntemi sırayla kullanan kademeli bir yaklaşım önerir:
- İlk yıl 15 kategoriyi tarayın. Harcama verisi olanları harcama bazlı yöntemle, aşağı akış kategorilerini kaba faaliyet tahminleriyle hesaplayın. Bu aşamanın amacı hangi kategorinin önemli olduğunu bulmaktır.
- Bir önemlilik eşiği belirleyin. Toplamın belirli bir yüzdesini aşan kategoriler önemli sayılır; kalanlar gerekçesiyle hariç tutulabilir.
- Sonraki dönemlerde önemli kategorileri faaliyet verisine veya tedarikçiye özgü faktöre taşıyın.
- Hacimce ilk %80'i oluşturan tedarikçilerden birincil veri isteyin. Kategori 1'i gerçekten iyileştirmenin tek yolu bu tedarikçi katılımıdır.
Yöntem değişikliği yıllar arasındaki karşılaştırılabilirliği bozar. Yöntemi değiştirdiğinizde bunu raporda açıkça belirtin ve mümkünse önceki yılı yeni yöntemle yeniden hesaplayın.
Sık yapılan hatalar
Kategori 3 sık atlanır, oysa en kolay hesaplanan kategorilerden biridir. Yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetlerin (WTT ve iletim/dağıtım kaybı) verisi Kapsam 1 ve 2 tüketiminizden türetildiği için zaten elinizdedir.
İkinci tipik sorun çifte sayımdır. Kiralanan varlıkların enerjisi Kapsam 1-2'de sayıldıysa Kategori 8'e yeniden eklenmemelidir. Aynı risk karma yöntemde de vardır. GHG Protocol aynı kategoride karma (hibrit) yaklaşıma izin verir; bir kısım tedarikçi veya faaliyet verisiyle, kalanı harcama bazlı hesaplanabilir. Bu durumda hangi kalemin hangi yöntemle hesaplandığı ve hiçbir kalemin iki kez sayılmadığı açıkça gösterilmelidir.
Hariç tutma da gerekçe ister. Önemsiz görülen bir kategori raporlanmayabilir, ancak neden önemsiz görüldüğü yazılmalıdır.
Sık sorulanlar
Faaliyet bazlı ve harcama bazlı yöntem arasındaki fark nedir?
Faaliyet bazlı yöntem fiziksel miktarı (ton, litre, ton·km, kWh) yayımlanmış bir faktörle çarpar ve doğrulanabilirliği yüksektir. Harcama bazlı (EEIO) yöntem harcama tutarını sektörel karbon yoğunluğuyla (kgCO₂e/€) çarpar; kapsamı geniştir ama belirsizliği yüksektir.
Kapsam 3'ün tamamını raporlamak zorunda mıyım?
GHG Protocol Kurumsal Standardında Kapsam 3 isteğe bağlıdır. Kapsam 3 Standardına uygunluk beyan ediyorsanız 15 kategorinin tamamı değerlendirilir; ilgisiz görülenler, gerekçesi raporda açıkça beyan edilerek hariç tutulabilir.
Kapsam 3 hesaplamasına nereden başlamalıyım?
Taramayla başlayın: 15 kategoriyi gözden geçirip harcama verisi olanları harcama bazlı, diğerlerini kaba faaliyet tahminleriyle hesaplayın ve önemli olanları belirleyin. Sonraki dönemlerde bu kategorileri faaliyet verisine veya tedarikçiye özgü veriye taşıyın.
Yöntemi seçin, sistem hesabı ona göre kursun
Karbon Zeka'da Kapsam 3 veri seti bir metodoloji kararı olarak seçilir: DESNZ/DEFRA ve IPCC (faaliyet bazlı) ya da tarama amaçlı gösterge EEIO faktörleri (harcama bazlı). Seçim, otomatik faktör eşleşmesini ve dolayısıyla sonucu değiştirir. Seçili sette karşılığı olmayan bir kayıt için faktör uydurulmaz, diğer sette karşılığı olduğu bildirilir. Sektör ortalaması niteliğindeki faktörler gösterge olarak işaretlenir ve raporun belirsizlik bölümünde sayılır.
Diğer yazılar
Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyonları Nedir? Örneklerle Sınıflandırma
Kapsam 1 (doğrudan), Kapsam 2 (satın alınan enerji) ve Kapsam 3 (değer zinciri); hangi faaliyet hangi kapsama girer, en sık sınıflandırma hataları.
Yazıyı okuyun
Emisyon Faktörü Nedir? IPCC, DESNZ/DEFRA ve Şebeke Faktörü
Emisyon faktörünün tanımı, kaynak setleri (IPCC 2006, DESNZ/DEFRA, EEIO, ulusal şebeke faktörü), yıl ve birim uyumu, doğrulamada seçim ilkeleri.
Yazıyı okuyun
Kurumsal Karbon Ayak İzi Nasıl Hesaplanır? (2026 Rehberi)
Organizasyonel sınırdan rapora: Kapsam 1-2-3, veri toplama, emisyon faktörü seçimi, veri kalitesi ve doğrulama.
Yazıyı okuyun