Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyonları Nedir? Örneklerle Kurumsal Sınıflandırma

Son güncelleme: 18.09.2026 · Çerçeve: GHG Protocol Corporate Standard ve Scope 2 Guidance; ISO 14064-1:2018 karşılıkları belirtilmiştir.

Kapsamlar neden ayrılır

Bir kuruluşun sera gazı emisyonlarının bir kısmı doğrudan kendi bacasından çıkar, bir kısmı satın aldığı elektrik için başka bir santralde oluşur, büyük bir kısmı ise tedarikçilerinde ve müşterilerinde gerçekleşir. Kapsam (scope) sınıflandırması bu üç durumu birbirinden ayırır. Böylece iki kuruluş aynı emisyonu iki kez saymaz ve raporlar birbiriyle karşılaştırılabilir.

Bir emisyon yalnızca tek bir kuruluşun Kapsam 1'ine girer; aynı emisyon başka kuruluşların envanterinde Kapsam 2 veya Kapsam 3 olarak yer alır. Elektrik santralinin bacası santral için Kapsam 1, o elektriği tüketen fabrika için Kapsam 2, fabrikanın ürününü satın alan perakendeci için Kapsam 3'tür.

Doğrudan emisyonlar (Kapsam 1)

Kapsam 1, kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyonlardır ve dört grupta toplanır. Sabit yanma; kazan, fırın, jeneratör ve kojenerasyon ünitelerinde yakılan doğal gaz, LPG, fuel oil ve kömürü kapsar. Hareketli yanma, şirkete ait ya da kiralanıp operasyonel kontrolde tutulan araçlardan, forkliftlerden ve iş makinelerinden gelir.

Proses emisyonları, kimyasal veya fiziksel dönüşüm sırasında açığa çıkan CO₂'dir; çimento kalsinasyonu, çelik, kireç ve amonyak üretimi tipik örneklerdir. Kaçak emisyonlar ise klima ve soğuk odalardaki soğutucu gaz sızıntılarını, yangın söndürme gazlarını ve doğal gaz hattı kaçaklarını içerir.

Satın alınan enerji (Kapsam 2)

Kapsam 2, kuruluşun tükettiği ama başka yerde üretilen elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın emisyonlarıdır. En yaygın kalemi şebekeden alınan elektriktir. GHG Protocol Scope 2 Guidance bu emisyonların iki yöntemle raporlanmasını ister. Location-based yöntem, tüketimin yapıldığı şebekenin ortalama emisyon faktörünü kullanır. Market-based yöntem ise kuruluşun sözleşmeyle satın aldığı elektriğe özgü faktörü esas alır. Yenilenebilir enerji sertifikası (I-REC, YEK-G) varsa bu değer sıfıra yaklaşır; yoksa tedarikçi katsayısı veya kalıntı karışım (residual mix) kullanılır.

Doğrulanabilir bir envanterde iki değer birlikte raporlanır ve ana toplamı hangisinin oluşturduğu açıkça yazılır. Sertifika satın alıp yalnızca market-based değeri göstermek, doğrulamada ilk sorulan konudur.

Değer zinciri emisyonları (Kapsam 3)

Kapsam 3, kuruluşun faaliyetlerinden kaynaklanan ama sahip olmadığı veya kontrol etmediği kaynaklardan çıkan emisyonlardır. GHG Protocol bunları 15 kategoriye ayırır: sekizi yukarı akışta (tedarik tarafı), yedisi aşağı akıştadır (müşteri tarafı).

Üretici firmaların çoğunda toplam ayak izinin en büyük payı çoğu zaman Kapsam 3'tedir. En büyük kalemler genellikle kategori 1 (satın alınan hammadde) ve kategori 11'dir (ürünün kullanım aşaması). Kategorilere göre hesaplama yöntemlerini Kapsam 3 yazısında bulabilirsiniz.

ISO 14064-1:2018 "kapsam" terimini kullanmaz, bunun yerine altı kategori tanımlar. Kategori 1 Kapsam 1'e, Kategori 2 Kapsam 2'ye karşılık gelir; Kategori 3-6 ise Kapsam 3'ün taşıma, satın alınan ürün, satılan ürün ve diğer kalemlerini toplar. Rapor hangi çerçeveye dayanıyorsa terminolojiyi tutarlı biçimde ona göre seçmek doğrulayıcının işini kolaylaştırır. Ayrıntılar ISO 14064-1 yazısında.

Sınıflandırmada sık yapılan hatalar

Envanterlerde en sık karşılaşılan beş sınıflandırma hatası şunlar:

1. Kiralık araçların tamamını Kapsam 3'e yazmak. Operasyonel kontrol yaklaşımında kiralanıp şirketin işlettiği araçlar Kapsam 1'dir. İş seyahatinde kullanılan kısa süreli kiralık araçlar ve sürücülü hizmetler (taksi vb.) ise Kapsam 3 kategori 6'ya (iş seyahatleri) girer.
2. Şebeke kayıplarını unutmak. Elektriğin üretimi Kapsam 2'dir, ancak iletim-dağıtım kayıpları ve yakıtın çıkarılması Kapsam 3 kategori 3'e girer.
3. Biyojenik CO₂'yi toplama katmak. Biyokütle yakımından çıkan CO₂ kapsam toplamlarının dışında, ayrı bir bilgi kalemi olarak raporlanır; aynı yakıtın CH₄ ve N₂O'su Kapsam 1'de kalır.
4. Soğutucu gazları atlamak. Bir kilogram R-404A kaçağı yaklaşık dört ton CO₂ eşdeğeridir. Bakım servis fişlerindeki "gaz ekleme" miktarı, Kapsam 1'in en çok gözden kaçan kalemidir.
5. Sertifikalı elektriği sıfır sayıp location-based değeri göstermemek. İki değer birlikte raporlanmalıdır.

Envantere yeni başlıyorsanız önce organizasyonel sınırı belirleyin (operasyonel kontrol, finansal kontrol veya sermaye payı). Ardından Kapsam 1 ve 2 kaynaklarını faturalar, sayaçlar ve servis fişleri üzerinden tesis tesis listeleyin. Kapsam 3'te önce bir tarama yapıp büyük kalemleri bulun, sonra bu kalemlerde tedarikçiye özgü veriye geçin. Sürecin baştan sona işleyişi kurumsal karbon ayak izi yazısında anlatılıyor.

Sık sorulanlar